O proxecto que o Centro Cultural Marcos Valcárcel dedica a Alfonso Sucasas exponse como unha pequena retrospectiva, conformada por series realizadas en distintas décadas da súa carreira. O discurso percorre os motivos máis coñecidos do autor, desde os xogadores de cartas ou os espidos de muller ata o Entroido e as maternidades. En xeral, óleos de medio formato, fóra de catro fermosos e pequenos bosquexos, debuxos nos que os protagonistas son músicos e bailarinas.

Ademais da temática referida, móstrase unha faceta, quizais menos reiterada do pintor, aínda que non descoñecida. Unha selección de cadros entregada á natureza, árbores e follas que evidencian as singularidades estilísticas da súa produción: paleta ampla e atrevida que se estende sobre os límites do propio debuxo; salientando a expresividade da cor por encima da liña. É unha visión que intensifica, ao máximo, o xesto nunha proxección de zonas cromáticas. Véndoas, en conxunto, máis parecen un rebuscado pretexto para afastarse da formulación figurativa e achegarse á linguaxe abstracta, aludindo á natureza ao través dun tratamento de impresións coloristas executadas a grandes brochadas.

O REINO DO VENTO
Alfonso Sucasas (Goiás, Lalín 1940-Vila de Cruces 2012)

En 1976 Eduardo Blanco Amor escribiu unha carta a Alfonso Sucasas na que agradecía o agasallo dunha das súas obras. Facía anos que mantiñan unha boa amizade, consolidada baixo a suxestión da arte e a literatura, así como dunha admiración mutua. Seica, esa complicidade entre ambos, non fose algo accidental, froito simplemente dalgún encontro entre amigos ou dun afectuoso intercambio de obras, había algo máis: a coincidencia no modo de entender a creación.
A realidade era o punto de orixe, a fonte de inspiración, tanto da prosa como da pintura. O contexto, que un e outro relatan, magnifícase aumentando a lupa dunha escenografía próxima, que vive baixo os soportais de Auria ou en calquera recuncho de taberna do Deza. Pero, cando se descorren as cortinas da realidade, deseguido se revela a vertixe da fantasía. Debido a esa vehemencia soñadora coa que ámbolos dous tratan os seus respectivos motivos, estes acaban por deformarse, retratando figuras humanas vulnerables, que destapan todas as paixóns e sentimentos do momento cunha deliberada teatralidade das poses e a anuencia dunha postura vital na que subxace a reflexión interior do creador.
Nesa perseguida alteración do real, Xavier Seoane, curiosamente tamén nese mesmo ano de 1976, escribía que na obra de Sucasas existía “unha veta desenfadada, sufridora, que o leva a distorsionalas imaxes, as figuras, dun xeito grotesco, como se lles aplicase o lente irónico, sarcástico, co que Valle-Inclán, distorsionando longamente a realidade, deu no esperpento.” Nas novelas de Blanco Amor e en moitas das pezas de Sucasas habita ese existencialismo temperamental cunha percepción alienada e desenfocada da imaxe, que envolta nun halo de melancolía persegue da mesma forma na súa embriaguez a tres perdidos que deambulan por As Burgas e aos que, nunha efectista representación, reúnense a xogar unha partida de cartas ou miran con lascivia a Susana.
Cibrán, o Bocas e Milhomes poderían representar o papel de fumadores, bebedores ou pequenos estafadores de moitas das veladas ideadas sobre o lenzo. Son composicións que o propio escritor contemplou mentres comezaban a apuntar sobre a tea en branco, nas súas habituais visitas ao obradoiro de Sucasas, e que comentaba ver “nacer entre as angustias e a alegría de cada instante”, querenzas que, por outra banda, manan, tanto no novelista como no pintor, dunha conivencia autobiográfica. Angustias e alegrías de episodios reais que, ao final, retroaliméntanse dun mesmo motivo: a imaxinación.
Blanco Amor anota que “Sucasas observa e recolle todo aquilo que lle é incorporable e enriquecedor, pero sen caer na asechanza do facilón e o snob dunha arte que necesita da complicidade das palabras para xustificarse, ou sexa dunha arte onde o rigor plástico dilúese entre o tornadizo e o retórico.” Efectivamente, a súa é unha figuración sinxela que pertence a ese ámbito do próximo, no que se devana o fío dunha contorna mediada polo entroido da vida, predisposto ás máscaras e ao engano; tamén ao humor e á ironía. O pintor é condescendiente coas paixóns humanas: as tretas dos trileiros vólvense reclamos para captar a tenrura do espectador; o mesmo ocorre con aquela tráxica, brutal e inesgotable maquinación de sucesos de A Esmorga, da que, ao pasar a última páxina, quédanos como pouso o sentimento da compaixón.
Nas múltiples series de Alfonso Sucasas atópase un trasmundo mítico e novelesco, que sostén moitas das lendas de Galicia. Nunha acertada análise, José Hierro manifestaba que “o artista galego pendula do pagán ao mítico, da festa á maxia. Pagán, arracima ás súas criaturas, congrégaas nas romarías, rodéaas de flores, de froitos, de peixes, de fumes, mítico suxire o misterio, o inquietante, os ámbitos onde está a piques de aparecer a Santa Compaña”. É a vida a que acaba reflectida en espellos que todo o desfiguran, coa única intención de perseguir outra aparencia. Nos seus óleos ou debuxos, nas súas escenas e retratos, Sucasas reivindica unha identidade propia, próxima, a común e corrente, a que vive o día a día familiar, que el enmarca e determina a través da liña, a luz e a cor. Son eses fitos vitais, que de tempo en tempo van aparecendo no camiño do creador, os que impulsan a primeira pincelada.
Na figuración de representación humana, é o expresionismo o que dá sentido formal á pintura, o que proxecta os trazos negros que enmarcan os perfís volumétricos dos personaxes, e o que matiza con estudados tons os trazos de homes e mulleres, personaxes que miran cara ao espectador buscando esa pregunta eterna, que Óscar Wilde, en Decadencia da mentira, deixou sobre a mesa: Será verdade que é a vida a que en realidade acaba por imitar á arte?

“O que el pinta é a soidade, o reino do vento. Reduce a paisaxe aos seus elementos esenciais: verdor e bruma. As montañas atrévense baixo unha luz melancólica de prata enferma.”
José Hierro

Este novo proxecto, que o Centro Marcos Valcárcel dedica a Alfonso Sucasas, exponse como unha pequena retrospectiva, conformada por series realizadas en distintas décadas da súa carreira. O discurso percorre os motivos máis coñecidos do autor, desde os xogadores de cartas ou os espidos de muller ata o entroido e as maternidades. En xeral, óleos de medio formato, fóra de catro fermosos e pequenos bosquexos, nos que os protagonistas son músicos e bailarinas. O debuxo era para el algo imprescindible. Raro é o cadro que antes de iniciarse non tivese o seu precedente nuns primeiros apuntamentos, que estampaba sobre un papel ou unha cartolina a modo de iniciación académica, pero que resultaban ser, como é o caso, obras acabadas, realizadas a tinta ou lapis.
Ademais da temática referida móstrase unha faceta, quizá menos reiterada do pintor, aínda que non descoñecida. Unha selección de cadros entregada á natureza, árbores e follas que evidencian as singularidades estilísticas da súa produción: paleta ampla e atrevida que se estende sobre os límites do propio debuxo, salientando a expresividade da cor por encima da liña. É unha visión que intensifica ao máximo o xesto nunha proxección de zonas cromáticas. Véndoas en conxunto máis parecen un rebuscado pretexto para afastarse da formulación figurativa e achegarse á linguaxe abstracta, aludindo á natureza a través dun tratamento de impresións coloristas executadas a grandes brochadas.
Con todo, unha vez máis, o expresionismo consolídase como estilo dominante, coa dimensión que dá ao contexto formal, en troncos que se torcen sobre si mesmos e follas que se inclinan e ladean, querendo saír do marco. Hierro falou, logo, de o reino do vento, un territorio que o poeta entendeu dominado pola soidade. Certo é, que a iconografía humana desaparece por completo, só o artista ante a paisaxe, o que, quizá, provoca certo desasosego, e esa “luz melancólica de prata enferma.”
A serie das follas forman parte dese proceso interno que todo artista leva dentro. A súa orixe remóntase á década dos cincuenta, cando Sucasas trasládase a América, vivindo primeiro en Venezuela e logo en Brasil. A frondosidade destas composicións evoca esa época, intensa e creativa, anos que lle serviron ao autor para conectar con creadores latinoamericanos, pero tamén europeos, franceses e alemáns, e, en especial, artistas xudeus que escaparan do holocausto, creadores cos que o galego convive e intercambia propostas.
A paisaxe será un motivo ao que volve unha e outra vez. Ramiro Fonte en 1993 destaca que “o feito de pintar árboles e outras formas vexetais supuxo para Sucasas a conquista dunha natureza selvaxe, devoradora, en certo senso exótica. Foi este trunfo definitivo da cor como se o pintor abrise, de súpeto, as fiestras dunha lembranza primixenia, para que a luz faga presentes os atributos dun edén arrebatado. O pintor embóscase, robinsonea, foxe e abandona aquela primeira xeografía mítica de luces ermas, desamparadas. O seu é agora un bosque selvático no que, sen embargo, se revela a sombra do home.”
Non hai dúbida de que o artista está sempre aí, como un náufrago dando impulso á súa biografía pictórica, na que termina por verter a historia vital que arrastra consigo desde Goiás, a aldea natal na que naceu en 1940 e na que viviu as súas primeiras revelacións, ata Vila de Cruces, onde faleceu no ano 2012. Esta mostra en Ourense é un novo recoñecemento da obra de Alfonso Sucasas, oportuna sempre para facer que o esquecemento non silencie o seu recordo.